Danuta Dudek

Zespół Szkół Specjalnych

 Stres u dzieci w wieku szkolnym

Każde dziecko czegoś pragnie, ma jakieś swoje potrzeby i dąży do ich zaspokojenia. Często obowiązki szkolne nie pokrywają się z jego potrzebami. W takich przypadkach dzieci boją się szkoły, nie chcą do niej uczęszczać. Bywa tak, że nauczyciele nie przywiązują wagi do pojedynczych, sporadycznych, nagłych zachowań dzieci - bądź z braku czasu, bądź też nie wiedzą, że takie zachowania pozostawiają trwały ślad w psychice dziecka i często mają wpływ na jego dalsze postępowanie. Zagadnienie to jest o tyle ważne, że często nauczyciele nie zdają sobie sprawy, jak wiele różnych przyczyn, którym często można zapobiec, powoduje u dzieci stres i frustrację.

Rozwijająca się cywilizacja dostarcza człowiekowi różnych szkodliwych bodźców. Przemęczenie, pośpiech, tłok, hałas, stres, nieżyczliwość, duża odpowiedzialność na stanowiskach pracy są czynnikami powodującymi stres. Życie codzienne jest pełne napięcia. Człowiek zaś, nie mogąc “rozładować” pewnych sytuacji, staje się ich ofiarą.

Dzieci szkolne często są pod działaniem silnych bodźców. Już samo podjęcie nauki w szkole jest sytuacją trudną. W dużym stopniu samopoczucie i wyniki w nauce będą zależały od pierwszych chwil pobytu w szkole. Życie w szkole oznacza wiele konfliktowych sytuacji. Przeciążenie nauką, wadliwe ocenianie, zbyt czasochłonne prace domowe ucznia, zunifikowany charakter treści programowych, zbyt liczne klasy, brak własnych sal lekcyjnych, doznawanie kary - to niektóre czynniki, które mogą prowadzić do powstawania frustracji i stresu. Oczywiście, szkoła nie zawsze stanowi pierwotne źródło stresu. Przyczyny trzeba szukać niejednokrotnie we wcześniejszych fazach rozwoju dziecka lub w jego środowisku. Można wskazać za A. Hart (1995) następujące źródła:

Zewnętrzne czynniki powodujące stres to konflikty, zmiany życiowe, nadmierne współzawodnictwo.

Konflikty mogą pojawiać się w domu, w szkole i innych sytuacjach społecznych. Każdy rodzaj konfliktu (krzyk, popychanie, wrogość, a nawet fizyczna przemoc) może wywołać u dziecka silny stres. Konflikt, szczególnie, gdy istnieje wiele złości i wzajemnej wrogości, jest dla dzieci bardzo stresujący. Rodzice powinni ograniczać własne konflikty i pilnować dyscypliny w domu, by ograniczyć konflikty powodowane przez innych członków rodziny.

Zmiany w życiu. Dorastanie jest samo w sobie serią zmian - od okresu dzieciństwa do okresu dojrzewania, od nienawidzenia dziewcząt do lubienia ich, od beztroskiego życia do odpowiedzialności. Zmiany rozwojowe w połączeniu z chorobami, śmiercią, przeprowadzkami, zmianami szkół, nowymi przyjaciółmi są bardzo stresujące. Rodzice powinni być szczególnie wrażliwi na to, jak dziecko przystosowuje się, jak radzi sobie w stresującej sytuacji i pamiętać, że również pozytywne zmiany mogą być dla dziecka trudne (urodziny, święta, nagroda). Każda zmiana w życiu - pozytywna czy negatywna - może powiększać stres u dziecka. Oznacza to, że zmiany w życiu dziecka powinny być dokonywane tak wolno, jak to tylko możliwe. Dziecko należy przygotować do czekającej go zmiany, rozmawiając z nim, tłumacząc, uświadamiając, podając przykłady, pokazując skutki.

Całe nasze życie współzawodniczymy  z innymi, aby dostać to, czego potrzebujemy i czuć się wartościowymi. Coraz częściej u wielu uczniów przyczyną strachu są oceny niedostateczne. Wśród dzieci klas niższych ocena odgrywa bardzo ważną rolę. Dobra ocena sprawia ogromną radość, zaś zła - smutek. Dzieci bardzo przeżywają swoje niepowodzenia w szkole spowodowane złą oceną. Powodem tego może być wstyd przed kolegami, nauczycielem, a niejednokrotnie obawa przed złą reakcją rodziców.

W klasach młodszych, a przede wszystkim w klasie pierwszej nie wolno stwarzać dziecku nerwowych, niespodziewanych sytuacji. Należy wyrabiać poczucie bezpieczeństwa, uznania, wiary we własne siły, dostrzegać pozytywne wartości nawet u słabych uczniów. Filozofia “zwycięstwa za wszelką cenę” budzi nie tylko moralne wątpliwości, lecz łączy się z konsekwencjami w postaci stresu (Hart, 1995).

Nie należy wymagać od dzieci “czegoś”, co przerasta ich możliwości. Jednak tak dużo jest rodziców, którzy mają wobec swojego dziecka zbyt wygórowane ambicje powodujące intensywny stres u dziecka. W tej grupie dominują ludzie, którzy starają się zrealizować własne niespełnione marzenia poprzez własne dzieci. Nie są świadomi tego, że wyrządzają im ogromną krzywdę.

Dzieci w naturalny sposób odczuwają swoją bezsilność: w ich świecie dominują rozkazy, zakazy, wszyscy mówią im, jak mają postępować, co powoduje, że spełnienie żądań rodziców traktują jako swój obowiązek. Gdy taki stan utrzymuje się zbyt długo, może stać się reakcją “wyuczoną”. Ponieważ wyuczona bezradność redukuje zdolność dziecka do sprawowania kontroli nad własnym życiem, staje się przyczyną stresów. Rodzice, którzy rozumieją istotę wyuczonej bezradności, mogą podjąć świadome kroki, aby podbudować dziecko i wzmocnić jego przekonanie, że panuje nad sytuacją. Zawsze, gdy jest to możliwe, rodzice powinni pozwalać dzieciom podejmować własne decyzje. Uczenie małych dzieci rozporządzania swoimi pieniążkami, podejmowania (w miarę możliwości) własnych decyzji i samodzielności pomoże w przezwyciężaniu wyuczonej bezradności.n 

Literatura

1. A. Hart, Twoje dziecko i stres, Wydawnictwo Rodzinny Krąg, Warszawa 1995.
2. L. A. Kitajew-Smyk, Psychologia stresu, Ossolineum,  Wrocław 1989.
 3.        S. Ranschburg, Lęk, gniew, agresja, WSiP, Warszawa 1980.