Grażyna Lajzer
Wicedyrektor Zespołu Szkół nr 31 w Toruniu
Renata Chruścik
Nauczycielka nauczania zintegrowanego w Zespole Szkół nr 31 w Toruniu
Sylwia Hadrysiak
Nauczycielka języka polskiego w Zespole Szkół nr 31 w Toruniu

Bezpieczna szkoła

 

                                     Jaka jest moja szkoła?
                                                           Zawsze czysta i wesoła!
                                                            Tu kolegów mam wielu,
                                      
    Wsparcie w każdym nauczycielu.
                                      
           Czuję się wciąż bezpiecznie,
                                       Niech więc ma szkoła stoi wiecznie.

                                               Katarzyna Welka - ucz. kl. VI d

Przemoc i agresja to zjawiska, które stają się problemem wielu szkół. Brak reakcji społeczności szkolnej to przyzwolenie na ich istnienie. Nie możemy pozwolić, aby nieakceptowane zachowania uznano za normę w życiu codziennym naszych placówek.

Problem ten występuje również w naszej szkole, dlatego stał się przedmiotem trzyletnich zmagań całej społeczności. Pierwszym krokiem było uzyskanie zgody uczniów, rodziców, nauczycieli i pracowników szkoły na podejmowanie działań ukierunkowanych na obniżenie poziomu agresji w SP nr 31. Powszechna aprobata pozwoliła podjąć konkretne działania i rozpoznać rozmiar tego zjawiska.

 I. Diagnoza stanu wyjściowego

      Placówka należy do sieci Szkół Promujących Zdrowie. Koordynatorem wszystkich działań jest zespół promocji zdrowia liczący 16 osób. Członkowie zespołu opracowali narzędzia badawcze i przeprowadzili badania. Objęto nimi uczniów klas III – VIII, rodziców oraz wszystkich pracowników szkoły (był to styczeń 1999 r.).

Ankieta dla rodziców

Bezpieczeństwo dzieci w szkole jest bardzo ważne. Dlatego kierujemy do Państwa niniejszą ankietę.

1.  Czy Twoje dziecko czuje się w naszej szkole bezpiecznie?
                          tak                    nie

2.  Czy Twoje dziecko w szkole było:

     -      bite przez kolegów

     -       zaczepiane

     -       wyśmiewane

     -       przezywane

     -       zastraszane

     -       okradzione

     -       okaleczone

     -       wymuszono od niego pieniądze lub inne przedmioty

     -       znęcano się nad nim

     -       zniszczono mu rzeczy

3.  Czy w sytuacji przemocy Twoje dziecko uzyskało pomoc od:

     -       wychowawcy

     -       nauczyciela

     -       pedagoga szkolnego

     -       pielęgniarki

     -      woźnej

     -      kolegi

     -       poradziło sobie samo

4.  Czy Twoje dziecko jest w szkole agresywne? 
              tak                    nie

5. Czy, Twoim zdaniem, szkoła reaguje na przemoc?
             tak                    nie

6. Czy uważasz, że szkoła Twojego dziecka jest bezpieczna?
            tak                    nie

7. Jak, Twoim zdaniem, możemy poprawić bezpieczeństwo w naszej szkole?

Ankieta dla ucznia

Prosimy Cię o wypełnienie ankiety. Dotyczy ona Twojego bezpieczeństwa na terenie szkoły. Twoje odpowiedzi pomogą lepiej poznać potrzeby i problemy Twoich rówieśników. Będziemy starać się pomóc w ich rozwiązaniu.

Płeć (zaznacz X)            dziewczynka                 chłopiec

1.  Czy w szkole czujesz się bezpiecznie?
            tak                    nie

2. Jakie przejawy przemocy widziałeś na terenie szkoły?

     -      bicie kolegów i koleżanek

     -       zaczepki

     -       wymuszanie pieniędzy, przedmiotów, ....

     -       znęcanie się

     -       okaleczanie samego siebie

     -       niszczenie szkolnego sprzętu

     -       niszczenie rzeczy kolegów

     -       niszczenie własnych rzeczy

     -       obraźliwe przezwiska

     -       używanie wulgarnych słów

     -      groźby i zastraszanie

3. Czy w Twojej klasie jest osoba,

     -      która ma brzydkie przezwisko

     -      z którą nikt nie chce spędzać przerw

4. Czy byłeś pobity na terenie szkoły?                          
            tak                    nie

5. Które miejsce w szkole uważasz za najbardziej niebezpieczne? (określ jak najdokładniej)

6. Podaj, ile osób w Twojej klasie zaliczyłbyś do agresywnych (napisz ich liczbę)
     ..............

7.  Jak reagujesz na przemoc w szkole?

     -       udzielasz pomocy

     -      nic nie robisz

     -       zwracasz się o pomoc

8.  Osoba, do której zwracasz się o pomoc, gdy zetkniesz się z agresją, to:

     -       wychowawca

     -       nauczyciel

     -       pedagog

     -       pielęgniarka

     -      woźna

     -      rodzic

     -      kolega

     -      sam sobie radzisz

9. Czy uważasz, że Twoja szkoła jest bezpieczna?
              tak                    nie

 Ankieta dla pracowników szkoły

Bezpieczeństwo dzieci w szkole jest bardzo ważne. Dlatego kierujemy do Państwa niniejszą ankietę.

1.  Z jakimi przejawami agresji wśród uczniów zetknąłeś się bezpośrednio na terenie szkoły?

     -      bójki

     -       zaczepki

     -       wymuszanie pieniędzy, przedmiotów, ...

     -       znęcanie się

     -       okaleczanie

     -       niszczenie szkolnego sprzętu

     -       niszczenie rzeczy kolegów

     -       niszczenie własnych rzeczy

     -       obraźliwe przezwiska

2. Czy doświadczyłeś agresywnego zachowania się ucznia w stosunku do Twojej osoby?
           tak                    nie

3.  Czy zauważyłeś u siebie zachowanie agresywne w stosunku

     a) do ucznia           tak                    nie

            -   agresja słowna

            -   agresja fizyczna

     b) do współpracownika           tak                    nie

4. Czy agresywna postawa ucznia wywołuje u Ciebie:

     -      lęk

     -      agresję

     -       wycofanie

     -      inne zachowanie (jakie?)  

5. Czy uważasz, że nasza szkoła jest bezpieczna?
           tak                    nie

Badania potwierdziły, że wielu uczniów (118/378 ankietowanych) nie czuje się w szkole bezpiecznie. Przeważa agresja psychiczna nad fizyczną. Do najczęściej stosowanych przejawów przemocy, z którymi stykają się uczniowie, należą:

• używanie wulgarnych słów            348/378 

• obraźliwe przezwiska                       331/378

• zaczepki                                               326/378

• bicie kolegów i koleżanek                323/378

• niszczenie szkolnego sprzętu                    251/378

• niszczenie rzeczy kolegów                   239/378

• groźby i zastraszenia                     232/378

W zespołach klasowych są uczniowie, którzy mają brzydkie przezwiska. W szkole są miejsca, które uważa się za niebezpieczne. Uczniowie zaliczają do nich toalety, boiska przed i za szkołą, szatnie, piwnice, sklepik. 

Reakcje dzieci na przejawy agresji są różne:

• 1/3 ankietowanych udziela pomocy osobom poszkodowanym

• 1/3 ankietowanych nie reaguje na przemoc

• 1/3 ankietowanych szuka pomocy wśród pracowników szkoły

Najczęściej uczniowie zwracają się z prośbą o pomoc do:

• wychowawcy                                216/378

• rodzica                                                  155/378

• kolegi                                           147/378

• radzą sobie sami                                131/378

• nauczyciela                                  113/378

• pedagoga                                                 98/378

Ankietowano również 287 rodziców. 13% ankietowanych uważa, że ich dzieci nie czują się w szkole bezpiecznie. Rodzice wymieniają następujące przejawy przemocy i agresji, których doświadczyło ich dziecko:

• zaczepianie                                  74/287

• przezywanie                                 69/287

• wyśmiewanie                                53/287

• pobicia                                                  45/287

• kradzieże                                              26/287

• niszczenie rzeczy dziecka                   19/287

W sytuacjach przemocy uzyskało ono pomoc od:

•  poradziło sobie samo                       67/287

•  wychowawcy                                62/287

•  pielęgniarki                                   25/287

•  pedagoga                                              21/287

•  kolegi                                           16/287

•  nauczyciela                                  15/287

•  woźnej                                                     4/287

Zdaniem 10% rodziców szkoła nie reaguje na przemoc. 13,6% rodziców uważa, że szkoła jego dziecka nie jest bezpieczna.

Ankietę skierowano także do 56 pracowników szkoły. 

Najczęściej wymieniane przejawy agresji wśród uczniów, z którymi zetknął się pracownik szkoły to:

•  obraźliwe przezwiska                       48/56

•  zaczepki                                               47/56

•  bójki                                             44/56

•  niszczenie szkolnego sprzętu                    40/56

•  niszczenie rzeczy kolegów                   24/56

•  niszczenie własnych rzeczy                     12/56

•  znęcanie się                                   8/56

•  okaleczenia                                    4/56

•  wymuszanie pieniędzy                               4/56

39% pracowników szkoły doświadczyło agresywnego zachowania ucznia w stosunku do własnej osoby. 35,7% zauważa u siebie zachowania agresywne w stosunku do ucznia:

•  agresja słowna                    35,7%

•  agresja fizyczna                    8,9%

II. Lista potrzeb

Wnikliwa diagnoza naszego środowiska pozwoliła ustalić listę potrzeb, czyli zadań wymagających naprawy. 

1.  Zmniejszyć liczbę uczniów nie czujących się w szkole bezpiecznie.

2.  Zmniejszyć w szkole liczbę przypadków stosowanej przemocy psychicznej i fizycznej przez uczniów i nauczycieli.

3.  Ograniczyć niszczenie sprzętu szkolnego i rzeczy kolegów.

4.  Zwiększyć kontrolę w miejscach najbardziej niebezpiecznych.

5.  Przenieść sklepik w inne miejsce.

6.  Rozpocząć pracę z uczniami najbardziej agresywnymi.

7.  Rozszerzyć ofertę pomocy uczniom poszkodowanym.

8.  Zachęcić do korzystania z pomocy świadczonej przez pedagoga i nauczycieli.

9.  Doskonalić umiejętność pracy z dzieckiem agresywnym.

III. Przyczyny występującej agresji

Ustalono, że głównymi przyczynami występującej agresji są:

•  niska wiedza na temat komunikacji, asertywności, radzenia sobie w trudnych sytuacjach

•  chęć dominacji w zespole klasowym i szkole

•  brak nadzoru ze strony rodziców

•  mała oferta zajęć pozalekcyjnych

•  brak organizacji czasu wolnego ucznia

•  niska samoocena

IV. Realizacja zadań 

Określono cele szczegółowe, które ukierunkowały podejmowane przez nauczycieli działania. 

1.  Uczeń korzysta z pomocy wychowawcy, pedagoga, nauczycieli.

2.  Szanuje mienie szkoły i własne.

3.  Jest asertywny.

4.  Rozwiązuje konflikty drogą negocjacji.

5.  Zwraca się do kolegi po imieniu – nie używa przezwisk.

6.  Czuje się w szkole bezpiecznie.

Zaproponowano następujące rozwiązania: 

1.  Zwiększono liczbę dyżurujących nauczycieli na podstawie stworzonej mapy miejsc niebezpiecznych w szkole.

2.  Włączono SU kl. IV – VI do szkolnego dyżurowania i kontrolowania stanu urządzeń szkolnych. Każda klasa miała możliwość tygodniowego pełnienia dyżuru w szkole.

3.  Przeniesiono sklepik w miejsce nie stwarzające zagrożenia.

4.       Wypracowano w zespołach klasowych normy pozytywnych zachowań, tzw. kontrakty oraz przyjęto system kar za ich łamanie. Wszystkie kontrakty zaprezentowano na specjalnej wystawie.

5.       Zorganizowano skrzynkę “TRUDNYCH SPRAW”.

6.  Zacieśniono współpracę nauczycieli w ramach zespołów oddziałowych.

7.  Zwiększono ilość kontaktów z domem rodzinnym w przypadku uczniów szczególnie agresywnych.

8.       Udostępniono obiekty sportowe i organizowano dodatkowe zajęcia rekreacyjno – sportowe.

9.       Zorganizowano dodatkowe odrabianie lekcji w świetlicy i bibliotece dla chętnych uczniów.

10.       Realizowano w zespołach klasowych programy edukacyjne dotyczące:

     -  integracji klasy

     -  komunikacji interpersonalnej

     -  wychowania przeciw przemocy

     Nauczyciele korzystali z gotowych programów oraz tworzyli własne.

11.       Organizowano konkursy, wystawy, apele, prezentacje.

12.Współpracowano z redakcją szkolnej gazetki “Żaczek”, na łamach której ukazywały się artykuły dotyczące aktualnej sytuacji w szkole.

13.       Wprowadzono obowiązek noszenia identyfikatorów przez uczniów, nauczycieli oraz osoby przychodzące do szkoły.

14.       Wielokrotnie organizowano spotkania rodziców z policją i strażą miejską. 

15.        W ramach WDN przeprowadzono następujące szkoleniowe rady pedagogiczne i formy warsztatowe:

-  Przyczyny i walka z agresją.

-  Trudności wychowawcze – sposoby przeciwdziałania (2 rady).

-  Gry i zabawy integracyjne z zakresu komunikacji, negocjacji, przeciw przemocy - jako propozycje do wykorzystania w pracy wychowawczej w zespołach klasowych.

-     Usprawnianie komunikacji na poziomie nauczyciel – nauczyciel, nauczyciel – uczeń.

-  Stres i stresory.

-  System granic.

-  Metody aktywne w promowaniu zdrowego stylu życia wśród dzieci i młodzieży.

V. Monitorowanie i ewaluacja

Przebieg realizowanych zadań był systematycznie sprawdzany dzięki informacjom zwrotnym w formie ankiet kierowanych do uczniów, rodziców i pracowników szkoły. Zespół promocji zdrowia oceniał na tej podstawie efekty swojej pracy i wprowadzał korekty. Opracowywane wyniki były prezentowane uczniom, rodzicom i radzie pedagogicznej.

Przykłady stosowanych przez nas narzędzi badawczych.

Ankieta

1.  Czy od stycznia tego roku ktoś zabrał Ci pieniądze?           tak                    nie

2.  Czy w tym czasie byłeś zmuszony(-a) do kupowania komuś jedzenia, słodyczy i tym podobnych rzeczy?            tak                    nie

3.  Czy od stycznia tego roku ktoś Ci groził?           tak                    nie

4.  Czy byłeś świadkiem powyższych sytuacji?           tak                    nie

5.  Czy znasz osobę, która wymusza pieniądze?           tak                    nie

     Jeśli TAK, to podaj imię i nazwisko, klasę i szkołę: ..............................................................................

6.  Czy to jest uczeń naszej szkoły?           tak                    nie

7.  Czy to jest uczeń sąsiedniej szkoły?            tak                    nie

8.  Czy osoba ta mieszka w Twojej okolicy?           tak                    nie

9.  Czy osoba ta ma:

     • od 11 do 12 lat

     • od 13 do 15 lat

     • od 16 do 18 lat

     • powyżej 18 lat

Ankieta dla uczniów

Twoje bezpieczeństwo jest dla nas najważniejsze.

Odpowiadając na pytania, pomożesz nam ocenić jego stan.

Podkreśl lub odpowiedz na pytania.

1.  Czy uważasz, że stan bezpieczeństwa w szkole:

     a) poprawił się

     b) nic się nie zmieniło

     c) pogorszył się

2.  Czy jest w szkole miejsce, w którym czujesz się zagrożony?           tak                    nie

     Jeśli wybrałeś odpowiedź TAK, wymień je:

3.  Czy w klasie czujesz się bezpiecznie?           tak                    nie

4.  Zachowania agresywne w Twojej klasie od początku roku szkolnego:

     a) zwiększyły się

     b) zmniejszyły się

     c) nie uległy zmianie

     d) nie występują

5.  Jakie zmiany dostrzegłeś w zakresie poprawy bezpieczeństwa w naszej szkole (klasie)? 

6.  Czy jest coś, co chciałbyś zmienić w swojej klasie?

     Możesz o tym tu napisać: 

     .............................................................................

     .............................................................................

Ankieta dla rodziców

Zwracamy się z prośbą o wyrażenie opinii na temat bezpieczeństwa Waszego dziecka na terenie naszej szkoły. Opinia Państwa pozwoli nam na ocenę skuteczności podejmowanych przez szkołę działań.

Ankieta jest anonimowa.

1.  Czy, zdaniem Państwa, nasza szkoła jest bezpieczna?           tak                    nie

2.  Czy Państwa dziecko czuje się w szkole bezpiecznie?            tak                    nie

3.  Czy, zdaniem Państwa,   w szkole występuje przemoc?           tak                    nie

4.  Czy, zdaniem Państwa, w klasie, do której uczęszcza Państwa dziecko, występuje przemoc?           tak                    nie

5.  Czy,  zdaniem Państwa, szkoła reaguje na przemoc?            tak                    nie

6.  Czy w sytuacji przemocy Wasze dziecko uzyskało pomoc od:

     a) wychowawcy           e) pielęgniarki

     b) nauczyciela             f) woźnej

     c) pedagoga                g) kolegi

     d) dyrekcji                  h) poradziło sobie samo

Jakie zmiany dostrzegli Państwo w zakresie bezpieczeństwa w naszej szkole?

Drogi Uczniu!

Pragnę, abyś czuł się bezpiecznie w swojej szkole i wiedział, że bezpieczeństwo w niej w dużej mierze zależy od Ciebie. Odpowiadając na pytania, włączasz się do poprawy istniejącego stanu. Podkreśl lub odpowiedz na pytania.

1.  Czy w szkole czujesz się bezpiecznie?            tak                    nie

2.  Które miejsce w szkole uważasz za najbardziej niebezpieczne? Dlaczego? 

3.  Czy w Twojej klasie były podejmowane działania związane ze zmniejszeniem agresji i przemocy na terenie szkoły lub klasy?           tak                    nie

     Czy potrafisz je wymienić?           tak                    nie

4.  Czy angażowałeś się w podejmowane działania na rzecz zmniejszenia agresji i przemocy w swojej klasie?           tak                    nie

5.  Co zmieniłbyś w swojej klasie, aby nie było przemocy i agresji?

6.  Czy uważasz, że od września 2000r. stan bezpieczeństwa w szkole:

     a) poprawił się

     b) nic się nie zmieniło

     c) pogorszył się

     Czy uważasz, że masz wpływ na podejmowane
w klasie decyzje?           tak                    nie

Ankieta

Proszę Państwa o wyrażenie opinii na temat stanu bezpieczeństwa Waszych dzieci w naszej szkole. Opinia Państwa pozwoli nam na podjęcie właściwych działań naprawczych w tym zakresie

1.  Czy, zdaniem Państwa, nasza szkoła jest bezpieczna?           tak                    nie

2.  Czy Państwa dziecko czuje się w szkole bezpiecznie?           tak                    nie

3.  Czy Państwa dziecko czuje się w klasie bezpiecznie?             tak                    nie

4.  Z jakimi przejawami przemocy zetknęło się Państwa dziecko w naszej szkole? (wymień) 

5.  Proszę podać Państwa propozycje poprawy stanu bezpieczeństwa w naszej szkole.

Trzyletnie działania podejmowane przez całą społeczność szkolną w celu obniżenia poziomu agresji i poprawienia stanu bezpieczeństwa w SP nr 31 przyniosły oczekiwane efekty. 35% ankietowanych uważa, że stan bezpieczeństwa w szkole poprawił się. 4% uczniów uważa, że się pogorszył. 80% ankietowanych uczniów czuje się w szkole bezpiecznie. Zmiany, jakie dostrzegają uczniowie w zakresie poprawy bezpieczeństwa w szkole:

•  “Dyżury uczniów z SU i więcej nauczycieli dyżurujących”

•   “Wprowadzenie identyfikatorów”

•  “Mniej kłótni, wyzywania i bójek”

•  “Obce osoby nie wchodzą na teren szkoły”

•  “Prowadzone są zajęcia z panią pedagog, starsi nie grożą, przestali wyzywać i dokuczać”

•  “Większe zainteresowanie nauczycieli naszym bezpieczeństwem”

•  “Nie ma uczniów z gimnazjum na naszych korytarzach” 

•  “Zmniejszyły się kradzieże” 

•  “Nie wymuszają już pieniędzy”

•  “Nauczyciele bardziej reagują na agresję”

•  “Jest się do kogo zwrócić ze swoimi problemami”

Podejmowane działania nie zlikwidowały przejawów przemocy i agresji w naszej szkole, lecz zmniejszyły ich intensywność. Uczniowie i rodzice dostrzegają pracę nauczycieli w tym zakresie. Podjęliśmy się trudnego zadania – wychowania przeciw przemocy i powoli realizujemy swój cel.